Amsterdam 28 augustus 2008

Beste voorzitter, beste Gerdi,

De eerste helft van 2008 schreef ik tussen het kamerwerk door het boek “Klimaatactivist in de politiek”. Het boek is een pleidooi om snel tot een effectieve aanpak van de klimaatcrisis te komen. Daarvoor zijn, zo analyseer ik, ingrijpende politieke maatregelen nodig. Evenzeer vraagt de klimaatcrisis om een brede, open, in de maatschappij gewortelde klimaatbeweging.

Ik beschrijf in het boek hoe deze klimaatbeweging vorm zou moeten krijgen  Ik doe dat mede aan de hand van mijn eigen politieke biografie: van actievoerder tot overtuigd parlementariër.

Naar mijn vaste overtuiging heeft een politicus de plicht zich te verantwoorden over zijn oude én zijn nieuwe inzichten – over de ontwikkeling in zijn denken. En niet na zijn pensioen, maar permanent.

De maatschappelijke tegenstellingen in de jaren tachtig waren scherp. Het engagement was groot. Er was bij velen een besef dat het mogelijk was samen de maatschappij te veranderen. Dat was positief en het is een gevoel dat we nu weer dringend nodig hebben, willen we de klimaatverandering kunnen stoppen. Maar ik wilde in het boek ook de negatieve ervaringen uit de jaren tachtig beschrijven. Om duidelijk te maken waarom ik er steeds meer voor koos binnen de kaders van de rechtstaat actie te voeren, en waarom ik mij meer en meer op beïnvloeding van het parlement ging richten.

De aankondiging van mijn boek ontketende direct een enorme maatschappelijke discussie over de jaren tachtig. Het debat werd scherp gevoerd. Ik moest me iedere dag weer over nog meer acties in de jaren tachtig verantwoorden, ook acties waaraan ik part noch deel had gehad of waartegen ik me destijds al had gekeerd. De rust en ruimte voor een adequate verantwoording ontbrak steeds meer, iedere nuance was zoek.

De discussie over mijn rol in de jaren tachtig dreigde mijn functioneren in de Kamer te gaan overschaduwen. Een Kamerlid moet onbelast en vrij kunnen werken. Dat werd voor mij steeds lastiger. Op dat moment past  terugtreden, hoe spijtig dat ook is. Daarom biedt ik U mijn ontslag aan met ingang van 3 september 2008.

Er wordt wel gezegd dat voor iemand met mijn politieke biografie geen plaats kan zijn in de volksvertegenwoordiging. Ik vind dat een erg onverstandige opvatting. Ik meen nu juist dat het de kracht is van onze parlementaire democratie en onze rechtstaat is dat zij mensen nieuwe kansen biedt – integreert in plaats van uitsluit. Juist het open karakter van het Nederlandse politieke systeem heeft mij tot een vurig aanhanger ervan gemaakt.

Tot slot wil ik alle collega’s hartelijke danken voor de prettige samenwerking en zeg ik uit de grond van mijn hart tegen alle medewerkers van de Tweede Kamer: jullie werk is van onschatbare waarde en spreek ik mijn grote dank uit voor alle geboden ondersteuning.

Met vriendelijke groet,

Wijnand Duyvendak

 
Speech Kamervoorzitter Gerdi Verbeet bij het afscheid van Wijnand Duyvendak op dinsdag 2 september 2008

De publiciteit en commotie rond uw boek ‘Klimaatactivist in de politiek’ hebben u ertoe gebracht vroegtijdig uw Kamerlidmaatschap  neer te leggen. U bent tot de conclusie gekomen dat de verantwoording die u moet afleggen voor uw acties in de jaren tachtig niet zijn te verenigen met het Kamerlidmaatschap en dat deze verantwoording alleen kan plaatsvinden na terugtreden uit de Kamer. Op 14 augustus jl. hebt u aangekondigd de Kamer te verlaten.
Ik vind het spijtig dat u tot deze conclusie hebt moeten komen, maar ik heb respect voor uw besluit.

U hebt op de kop af 2294 dagen (vanaf 23 mei 2002, bijna zes en een half jaar) in de Kamer gezeten. Bij uw maidenspeech op 27 juni 2002 over de  milieuwethandhaving merkte Minister Pronk destijds op dat deze maidenspeech de meest constructieve was die hij ooit van een lid van GroenLinks had mogen horen.

U hebt zich in de afgelopen zes jaar met veel onderwerpen bezig gehouden: milieu- en klimaatbeleid, energiebeleid, ruimtelijke ordening, bestuurlijke vernieuwing en verkeer en waterstaat.
Op deze onderwerpen hebt u stevig oppositie gevoerd, initiatieven genomen en met passie en op basis van inhoudelijke deskundigheid en betrokkenheid gedebatteerd.

Uw scherpe toon is nooit ten koste gegaan van uw respect voor uw opponenten. U voer een eigen koers, maar was ook bereid steun bij anderen te zoeken en compromissen te sluiten.
U was zeer actief in de discussies over de ruimtelijke inrichting van Nederland in het kader van de Nota Ruimte.  Op het terrein van milieu hebt u zich beziggehouden met tal van onderwerpen. Maar het onderwerp dat u het meest aan het hart gaat is de klimaatverandering. Binnen de commissie VROM was u nauw betrokken bij het in opdracht van de Kamer tot stand gekomen onderzoek naar de klimaatverandering. In vele debatten hebt u met verve gestreden voor een ambitieuzer klimaatbeleid.

Behalve dat u goed was in het stellen van kritische vragen kwam u ook met een aantal initiatiefnota’s en –wetsvoorstellen. Recentelijk nog diende u een initiatiefwetsvoorstel in over het beperken van emissies van broeikasgassen door kolengestookte energiecentrales.

U hebt in 2002 voor het parlementaire werk gekozen om met vreedzame middelen in een politieke gemeenschap een doorbraak probeert te bereiken. Nu ruim zes jaar later constateer ik dat u de parlementaire instrumenten ten volle en met overgave hebt benut. Hierbij was u altijd kritisch over de positie van de Kamer versus de regering. Menig maal hebt u gevraagd waar de Kamer eigenlijk geacht werd mee in te stemmen en menigmaal hebt u gepleit voor een betere informatievoorziening.
U hebt gezegd dat u de strijd tegen de klimaatverandering zult blijven voeren en dat u van buiten de Kamer zult blijven proberen de politieke besluitvorming te beïnvloeden. Zelf zei u: “ik geef mijn zetel op, maar meer ook niet!”

Ik wens u hierbij alle succes. Wijnand, het ga je goed!

Beste mensen!

De kinderen hadden deze zomer een computerspel mee op vakantie: Rollercoaster. Je bouwt er achtbanen mee. Eindeloos waren ze ermee in de weer. Afgelopen weken voelde ik me alsof ik zelf in een rollercoaster zat. Natuurlijk, zelf erin gestapt, met het versturen van de uitnodiging voor deze presentatie. Maar daarna: ging het op en neer, werd ik door elkaar geschud, hellingen werden steiler. Tot afgelopen donderdag – toen ik er maar even uitstapte. Ik wilde weer controle, met de voeten op de grond, autonomie.

Het begon met een mooi idee – met wat nog steeds een goed idee is: een boek schrijven over de klimaatcrisis.

Het idee ontstond afgelopen najaar toen ik in de Tweede Kamer zag hoe de mooie klimaatambities van het kabinet vastliepen in de Haagse werkelijkheid: uit rekensommen bleek dat in deze kabinetsperiode de CO2-uitstoot in Nederland zelfs zal stijgen.

Het idee kreeg vastere vormen tijdens de VN-klimaattop in Bali in december vorig jaar waar ik meemaakte hoe een beslissende doorbraak in een wereldwijde aanpak opnieuw uitbleef. Ik ben daar zo bezorgd over: waarom doet de wereld en doet Nederland niet wat nodig is? We hebben tien tot vijftien jaar om onze CO2 uitstoot drastisch terug te brengen – en anders loopt het echt helemaal fout. Zetten we de toekomst van onze beschaving op het spel.

Het is niet makkelijk naast het Kamerwerk een boek te schrijven. Maar het afgelopen voorjaar was het tamelijk rustig in de Kamer. Dat is – ironisch- het voordeel van een kabinet dat weinig maatregelen neemt: er is weinig om over te debatteren of besluiten. Het verschafte mij de tijd om het boek te schrijven. Ik heb er met heel veel plezier aan gewerkt.

Er moet – daar pleit ik voor in mijn boek – een nieuw parlementair-politiek én een nieuw maatschappelijk proces op gang komen willen we de klimaatverandering kunnen stoppen.

Het is geen droog studeerkamerboek.

Het is ook geen autobiografie.

(Nee dat is het niet, al zijn sommigen hierover afgelopen weken wat op het verkeerde been gezet)

Het is een persoonlijk relaas.

Ik analyseer aan de hand van mijn eigen ervaringen van ruim zes jaar in de Tweede Kamer en ervaring bij vijf VN-klimaattoppen waarom een politieke doorbraak uitblijft én wat er nodig is om die doorbraak wel te bereiken. Ik beschrijf aan de hand van mijn eigen actie-ervaringen in de jaren tachtig, en mijn ervaringen bij Milieudefensie in de jaren negentig welke maatschappelijke klimaatbeweging er volgens mij nodig is.

Bedrijven kunnen zelf de klimaatverandering niet stoppen, consumenten kunnen het niet.

Het is aan de politiek de maatregelen te nemen die echt de CO2-uitstoot beperken.

In het boek schrijf ik in hoofdstuk 6: “Voor het maken van dit type collectieve afspraken hebben we de politiek ‘uitgevonden’. Het is aan de politiek grenzen te trekken die voor iedereen gelden. De oplossing van de klimaatcrisis kunnen we alleen vinden in de politieke gemeenschap die we met z’n allen vormen”. De politiek zal de maatregelen moeten nemen, of ze worden niet genomen. Zo moeten we het in Nederland doen, zo moeten we het internationaal doen.

Ik ben heel hoopvol over wat er kan. De maatregelen die we moeten nemen zijn bekend. Duurzame technologieën zijn beschikbaar. Het komt er nu op aan de daad bij het woord te voegen

Ik beschrijf in het boek hoe ik op de klimaattop in Bali meemaakte hoe de Verenigde Staten na een urenlang openbaar debat tussen regeringsdelegaties uiteindelijk ‘ja’ zei tegen de – overigens erg uitgeklede – slotverklaring.

Ik concludeerde: “het is bijzonder de wereld zo in een publiek debat, op het scherpst van de snede, stap voor stap tot overeenstemming te zien komen. Ging het altijd maar zo: een veldslag winnen met vreedzame middelen”.

Hierom heb ik zelf in 2002 voor het parlementaire werk gekozen: met vreedzame middelen in een politieke gemeenschap pogen een doorbraak te bereiken.

Want de meerderheid in de politiek laat het tot nu toe wel grotendeels afweten. In Nederland al helemaal. Nederland bungelt onderaan de lijstjes van milieuprestaties in Europa. Op de ranglijst van klimaatvriendelijk van alle 27 EU-landen vinden we Nederland pas terug op een beschamende 21ste plaats. De klimaatpolitiek, wat één van de grootste issues in Den Haag zou moeten zijn, bungelt er eigenlijk ook maar een beetje bij. Soms lijkt het wel alsof minister Cramer voor spek en bonen in het kabinet zit. Vrijwilligheid en vrijblijvendheid is troef. Zulke grote problemen, zo weinig concreet beleid. Er is in de Kamer in theorie een groene meerderheid van PvdA, SP, CU, D66, PvdD en GroenLinks – 76 zetels. Maar in de praktijk bestaat hij niet: CU en PvdA maar vaak ook SP laten het afweten. Geen groot geld voor openbaar vervoer, geen concrete plannen voor windenergie in zee.

Hoe lang gaat dat door?

Waar zijn de politici met lef?

Waar zijn de PvdA, CU- en SP-leden die in verzet komen tegen de slappe keuzes van hun fracties? De klimaatcrisis smeekt om een groene doorbaak in Den Haag! Groene partijen hebben hier in Europa een sleutelrol te spelen. Maar zijn net als GroenLinks nog veel te klein. De ambities moeten veel hoger. Regeringsdeelname zou een expliciet doel moeten zijn.

Het is vreemd nu plotsklaps de Haagse arena te verlaten. Een stap opzij te zetten. Ik was er nog niet klaar. Nog lang niet klaar. Het spijt me ook ontzettend voor al die mensen die mij hun vertrouwen hebben gegeven. Het is vervreemdend zelf het middelpunt van een affaire te zijn. Het een rot besef deze bal zelf mede aan het rollen te hebben gebracht. Met een uitnodiging die meer misverstanden over mijn hedendaagse opvattingen opriep dan verduidelijkte. In een media-affaire vallen argumenten weg. In een media-affaire vallen nuanceringen weg. Er worden beelden gecreëerd. Insinuaties worden feiten. Etiketten geplakt. Oordelen geveld. In de Volkskrant noemde een columnist mij de Nederlandse Gerry Adams van Sinn Fein. Voor GeenStijl was ik nota bene de Karadzic van de Lage Landen. Maar er werd ook ongelooflijk onzorgvuldig omgesprongen met feiten. Zo zou ik volgens Nieuwe Revu in 1998 tegenover de kandidatencommissie van GroenLinks verzwegen hebben dat ik inbraken had gepleegd, terwijl ik toen helemaal niet meedong naar een Kamerzetel voor GroenLinks en pas voor de verkiezingen van 2002 voor het eerst een kandidatencommissie heb gesproken. En de Telegraaf wist op basis van anonieme bronnen het bespottelijke verhaal te vertellen dat in het kraakpand waar ik in de jaren tachtig woonde sperma gemixt zou zijn om daarmee toprevolutionairen te kweken, waarbij ze en passant ook nog even verwezen naar praktijken uit Nazi-Duitsland.

Ik heb onderschat welke krachten los zouden komen en hoe groot de behoefte is om keihard af te rekenen met actievoeren en met links. Hoe onverwerkt de jaren tachtig zijn – hoe onbekend ook. Ik moest me de afgelopen twee weken iedere dag opnieuw voor nóg meer acties uit de jaren tachtig verantwoorden, ook acties waaraan ik part noch deel had of acties waartegen ik me destijds al had gekeerd. Zoveel en zo vaak – dat het mijn functioneren als Kamerlid heel lastig maakte.

Dan past terugtreden.

Ook omdat ik erg geschokt was door wat de heer Verberg mij schreef over de brandstichting in zijn woning. Een daad die ik verafschuw, ook in de jaren tachtig verafschuwd zou hebben als het destijds bekend was geweest. Een daad ook die ik nooit beoogd heb, maar mogelijk wel het onbedoelde gevolg was van adresgegevens en een oproep die ik nooit had moeten publiceren. Maar voor hen die denken dat ik afgelopen donderdag zomaar opgaf:

O.k., mijn zetel gaf ik op, maar meer ook niet.

Ik wilde juist beter kunnen vechten: tegen onterechte beschuldigingen en tegen beelden die niet onderkennen dat ik in woord en daad veranderd ben!

De beweging van de jaren tachtig was groot, divers en ongestructureerd. Het verloop ervan onverwacht, onvoorspelbaar en chaotisch. Ik deed in volle overtuiging aan veel acties mee. Maar liet er ook heel veel lopen. Daar voelde ik mij niet bij thuis, die vond ik slecht: de actie tegen de Centrumdemocraten in Kedichem bijvoorbeeld, of de gewelddadige herkraak van de Lucky Luyk. Daar heb ik niet aan mee gedaan en was ik ook niet aanwezig. Er was voor mij – ook toen ik middenin de beweging zat een duidelijke grens: geweld tegen personen, het stichten van brand, laat staan het plaatsen van bommen. Dat vond ik onaanvaardbaar. RARA ging deze grens ver over.

Ik was juist heel bezorgd over dergelijke acties, ging de confrontatie erover aan met voorstanders. Ik probeerde de beweging daarvan weg te trekken, weg te houden. Anderen moeten maar beoordelen in hoeverre mij dat gelukt is.

Waarom moest een boek – dat primair over de klimaatstrijd gaat – ook in hoofdlijnen mijn actieverleden in die jaren beschrijven? Ik wilde laten zien waar mijn optimisme vandaan komt, dat we samen de maatschappij kunnen veranderen. Dat we door te handelen invloed kunnen uitoefenen.

In de jaren tachtig stopten we het dumpen van kernafval in zee. Dwong de kraakbeweging af dat Amsterdam leefbaar werd, op een moment dat grote delen van de stad dreigden te verpauperen. Waarschuwden we met Onkruit voor de gevaren van het militarisme, van blinde gehoorzaamheid. Ik leerde er dat niemand volledig machteloos is. Dat we ons lot in eigen hand kunnen nemen. Het is een optimisme en vertrouwen dat ik nu in 2008 maar al te vaak in de samenleving mis.

Want dat optimisme is een waardevol deel van de ervaring die ik in die jaren heb opgedaan met de gekke, de creatieve, de foute, de succesvolle, en de mislukte acties die we voerden. Een sterke maatschappelijke beweging is cruciaal voor broodnodige veranderingen.

Maar ik wilde in het boek ook de slechte ervaringen beschrijven. Om duidelijk te maken waarom ik steeds meer uit overtuiging een geweldloze activist ben geworden. Dat foute acties mij veranderd hebben. En waarom ik er steeds meer er voor koos binnen de kaders van de rechtsstaat actie te voeren. Om mij meer en meer op beïnvloeding van het parlement te richten.

Ik veroordeel alle vormen van fysiek geweld en eigenrichting en vind dat acties binnen de grenzen van de rechtsstaat moeten plaatsvinden. Het was voor mij een verbijsterende ervaring dat er juist voor het besef dat mensen kunnen veranderen vorige week geen ruimte meer leek:

Eens een dief altijd een dief.

Eens een Bluf!-redacteur altijd een Bluf!redacteur.

– ongelooflijk.

Midden jaren negentig heb ik in de tijd dat ik bij Milieudefensie werkte een groot opiniestuk in de Volkskrant geschreven over grenzen van het actievoeren. Ik verantwoorde me in dit stuk voor een bezettingsactie van een startbaan van Schiphol, die we met Milieudefensie hadden gevoerd.

Acties moesten, zo schreef ik:

* geweldloos zijn

* gericht op parlementaire besluitvorming en dus niet op het spelen van eigen rechter

* en actievoerders moesten bereid zijn tot publieke verantwoording en verantwoording voor de rechter

Ik vind dit nog steeds. Al leg ik voor de klimaatbeweging de lat hoger. Die moet enorm uitkijken met acties waarbij de wet wordt overtreden, ook al vallen zij binnen de genoemde drie criteria. Omdat ik heel bang ben dat harde acties contraproductief zijn, de beweging isoleert en de maatschappelijk roep om krachtdadiger klimaatbeleid marginaliseert.

De inbraak bij Economische Zaken werd afgelopen weken scherp veroordeeld, maar er waren ook velen die zeiden eigenlijk morgen wel weer te willen inbreken – als daarmee nuttige geheimen boven tafel zouden kunnen komen. Het doel heiligt het middel – is dan kennelijk de redenering. Maar inbraken zijn enorme inbreuken op onze rechtsstaat en ondergraven het democratisch proces. Het doel heiligt hier niet het middel.

Het is eigen rechter spelen: want jij meent zelf uit te kunnen maken voor welk goed doel dit middel gerechtvaardigd is en voor welk niet. Maar als rechtse activisten nu eens alle dossiers stelen van asielzoekers die op het punt staan hun generaal pardon te krijgen? Omdat dat voor hen een gerechtvaardigd doel is? Wat kun je daar dan nog tegenover stellen?

In mijn boek beschrijf ik dat er een nieuwe maatschappelijke beweging nodig is om de klimaatverandering te stoppen. Natuurlijk, de politici moeten de maatregelen nemen. Maar zij zullen dat alleen doen als de maatschappij er met klem om vraagt. En als er genoeg draagvlak is voor de ingrijpende maatregelen die onvermijdelijk zijn. Dat vraagt een grote, brede, open maatschappelijke klimaatbeweging. Die geweldloos is en de democratische rechtsstaat respecteert. En allerlei institutionele deelbelangen tussen bestaande organisaties overstijgt.

Die beweging is er nu – spijtig genoeg! – nog niet. We missen ‘m node.

Nog 16 maanden en dan wordt in Kopenhagen de beslissende VN-top gehouden: komt het daar tot afdoende afspraken? Wie is er in Nederland mee bezig, waar is de druk? Want echt, er komt daar alleen een akkoord als we er allemaal samen om vragen, roepen of zelfs smeken. Is het niet gek dat daar niet aan gewerkt wordt? Ik zou natuur- en milieuorganisaties, maar ook de kerken, vakbonden, journalisten, schrijvers, Tv-persoonlijkheden op willen roepen heel snel met een Kopenhagenbeweging te starten.

De politiek moet het klimaat redden, maar maatschappelijke druk en steun is onmisbaar, zo beschrijf ik in het boek. Nu de Kamer niet langer mijn domein meer is zal ik me er de komende tijd – met alles wat in me is – voor inzetten dat de maatschappelijke klimaatbeweging sterker en krachtiger wordt.

Ik verheug me daarop.

En ook daarom ga ik graag met dit boek op pad om met iedereen het debat aan te gaan. Tot slot zeg ik tegen velen van jullie: bedankt voor alle steun de laatste weken.

Wijnand Duyvendak treedt terug als Kamerlid

Op donderdag 14 augustus heeft Wijnand Duyvendak besloten om terug te treden als Tweede-Kamerlid voor GroenLinks. Hij deed dat na aanhoudende berichtgeving in de media over zijn rol bij acties in de jaren tachtig.

Duyvendak legde tijdens een persconferentie een verklaring af waarin hij onder meer het volgende zei.
“Sinds ik begin jaren tachtig politiek actief werd, heb ik me altijd verantwoord voor mijn acties.
Ik heb altijd geweten dat verantwoorden kwetsbaar maakt. Toch heb ik nooit de keuze gemaakt om mijn mond te houden. De Wijnand Duyvendak uit de jaren tachtig is een andere Wijnand dan degene die hier nu zit. Er zit een belangrijke overgang van soms ook illegale acties naar het beïnvloeden van parlementaire besluitvorming via maatschappelijke acties, die burgerlijke ongehoorzaamheid zo nodig niet schuwen. Ik dacht ‘Het moet echt anders’ en koos toen zeer bewust voor de parlementaire weg, ondersteund door acties.”
“We leven in een gemeenschap waarin we onze conflicten op een fatsoenlijke manier proberen te beslechten. Hier, in het parlement, moet het verschil gemaakt worden.”
“Dinsdagavond werd ik geconfronteerd met een nieuw gegeven waar ik me rot van schrok. Per e-mail kreeg ik een open brief waarin een oud-topambtenaar van EZ me schreef over bedreigingen die hij en zijn gezin hadden gekregen naar aanleiding van publicaties in het blad Bluf! Het NRC publiceerde daarover vandaag. Tot deze week heb ik daar niets van geweten en ik heb er, wellicht ten overvloede, ook geen enkele betrokkenheid bij gehad.”
“Zeker gezien dit nieuwe feit, word ik in de beeldvorming nog sterker de jaren tachtig ingezogen. Dat is een beeld waarin ik me niet herken. Ik ben tot de conclusie gekomen dat ik me beter kan verdedigen als ik mijn functie van Kamerlid neerleg. Dan heb ik mijn handen vrij om me te verzetten tegen een beeld waar ik me ontzettend ongelukkig bij voel.”
“Ik hoop uit de grond van mijn hart dat mijn bijdrage aan de verantwoording ook bij anderen zal leiden tot reflectie en verantwoording.”
“In mijn boek, dat woensdag wordt gepresenteerd, concludeer ik dat in de strijd tegen de klimaatverandering twee dingen nodig zijn: politici met het lef om de benodigde maatregelen te nemen én mensen die bouwen aan een grote, open klimaatbeweging die werkt binnen de grenzen van de wet. Langs die weg wil ik me de komende jaren keihard blijven inzetten.” Met mijn boek in de hand wil ik graag het debat aangaan en met verve voeren over de wijze waarop we klimaatcrisis moeten bestrijden, maatschappelijk en politiek.

Fractievoorzitter Femke Halsema reageerde met respect en “met veel pijn in mijn hart” op het besluit van Duyvendak. In een korte toelichting zei ze verder onder meer het volgende:
“Ik begrijp dat Wijnand in het licht van de gewijzigde omstandigheden tot zijn besluit is gekomen, maar ik betreur het ook heel erg.”
“Vorige week heb ik de inbraak uit 1985 hard veroordeeld. Ik had ook kritiek op de manier waarop hij het naar buiten heeft gebracht. Wij hebben Wijnand toen de ruimte gegeven om te werken aan herstel van zijn geloofwaardigheid. Ik betreur het heel erg dat hij die ruimte, binnen zijn werk als Kamerlid, nu niet meer ziet.”
“Wijnand is altijd open geweest en heeft zelf informatie aangedragen over zijn activiteiten in het verleden. Zijn bereidheid tot verantwoording is uitzonderlijk. Dat mensen zich verantwoorden over het verleden vind ik van groot belang. Dan moet er echter wel publieke ruimte zijn om te erkennen dat mensen veranderen en zich ontwikkelen. En die ruimte heb ik de afgelopen weken weleens gemist.”
 “De fractie van GroenLinks, de partij en ik, zullen Wijnand enorm missen. Als deskundig en betrokken Kamerlid. Een competente en integere collega en een democraat in hart en nieren. En een ongeëvenaarde kenner van de mondiale klimaatproblemen en de oplossingen daarvoor.”
“Ik zal hem persoonlijk missen en het is een grote aderlating voor mijn partij.”

Den Haag, 14 augustus 2008

Elke toekomstige president van de VS die het rampzalige klimaatbeleid van Bush wil keren, is veel dank verschuldigd aan Al Gore. Daarbij maakt het echter wel degelijk veel verschil of de opvolger van Bush een Republikein of een Democraat is.

Zoek op de sites van de Republikeinse presidentskandidaten Romney, Giuliani en Huckabee naar het woord ‘climate change’, en het resultaat is nul komma nul. De interesse van deze heren in energievraagstukken is beperkt tot de vraag hoe Amerika minder afhankelijk kan worden van de import van olie uit het instabiele Midden-Oosten. Alleen Republikein McCain heeft serieus nagedacht over klimaatverandering, die hij ‘a serious threat’ noemt. Reden overigens waarom McCain hard verketterd wordt door zijn Republikeinse concurrenten. Zoals Mitt Romney, die McCain op een verkiezingsbijeenkomst beschuldigde van het steunen van ‘radicale klimaatwetgeving’ en een ‘gigantische nieuwe energietax’. Daarmee inspelend op de allergie van veel Amerikanen voor alles wat naar radicaal, wetten en/of belasting neigt. McCain is ook degene die in 2003 samen met de democratische senator Lieberman een wetsvoorstel heeft ingediend voor een systeem van ‘cap-and-trade’, ofwel handel in broeikasemissierechten zoals Europa dat al kent. McCain zoekt de oplossing van het klimaatprobleem vooral in meer kernenergie. 

Slechter dan onder Bush kan het Amerikaanse klimaatbeleid eigenlijk niet worden. Bush heeft niet alleen lange tijd ontkend dat er een klimaatprobleem bestaat, maar ook heeft hij altijd geweigerd zich vast te leggen op het verminderen van de CO2-uitstoot. Sinds hij in het Witte Huis zit, is de uitstoot in de VS alleen maar gestegen. Nergens ter wereld is de CO2-uitstoot per hoofd van de bevolking zo hoog. Met Romney, Giuliani noch Huckabee is hier enige kentering in te verwachten. Zij  betonen zich de wettige erfgenamen van Bush’ desastreuze beleid. McCain is ook op dit terrein weer de eigenzinnige kandidaat. Maar hoe eigenzinnig ook, ook zijn ambities vallen compleet in het niet bij die van de Democratische kandidaten.

Hillary Clinton en Barack Obama zijn nu eens opvallend eensgezind: beiden zien een grote rol weggelegd voor duurzame energie en energiebesparing en, in tegenstelling tot McCain, géén rol voor kernenergie. Ook vinden beiden dat de binnenlandse uitstoot van broeikasgassen in 2020 terug moet zijn op het niveau van 1990, en halverwege deze eeuw zelfs nog eens tachtig procent lager moet zijn (zie www.hillaryclinton.com en www.barackobama.com). Een grote ambitie, als je bedenkt dat de uitstoot in de Verenigde Staten nu maar liefst twintig procent hoger is dan in 1990. De derde democratische kandidaat, John Edwards, is zo mogelijk nóg ambitieuzer: die wil de emissies al in 2020 tot twintig procent onder het niveau van 1990 brengen. Daarmee steekt hij zelfs de EU naar de kroon.

De ambitie van tachtig procent reductie in 2050 van Clinton en Obama is niet willekeurig gekozen. Deze sluit aan bij de reductie die het Klimaatpanel van de VN, het IPCC, als noodzakelijk ziet voor ontwikkelde landen om ervoor te zorgen dat de temperatuurstijging op aarde beperkt blijft tot twee graden Celsius deze eeuw. Ook al is ambitieuze doelen hebben nog niet hetzelfde als ambitieuze doelen halen – zoals we bij het Nederlandse kabinet ook zien -, door dit doel over te nemen geven Clinton en Obama aan de historische schuld van de VS aan het klimaatprobleem onder ogen te zien.

Daarmee komen we ook bij het meest hoopgevende aspect van de Democratische kandidaten: de rol die zij zien voor de VN. Clinton en Obama kiezen expliciet voor een nieuw internationaal klimaatverdrag in VN-verband. Hoe cruciaal deze positiewisseling is, werd ons eens te meer duidelijk bij de klimaattop op Bali afgelopen december, waar de Amerikaanse delegatie duidelijk gekomen was met het doel zoveel mogelijk obstructie te plegen. En met succes: het resultaat van Bali is zeer mager. Na er eerst voor gezorgd te hebben dat alle teksten tot op het bot waren uitgebeend, leek het er lange tijd op dat de Amerikanen zelfs met het magere eindresultaat niet akkoord wilden gaan. Toen de VS uiteindelijk in de slotvergadering toch ‘ja’ stemden, ging er luid gejuich op in de zaal. Televisiebeelden hiervan gingen de hele wereld over. Mede uit eigen ervaring weten wij dat de zaal meer juichte uit opluchting dat er tenminste verder onderhandeld gaat worden, dan uit waardering voor de onverantwoordelijke Amerikanen. Op Bali hebben de snelgroeiende economieën China en India – terecht – duidelijk gemaakt geen bindende afspraken te willen maken over beperking van hun snel toenemende CO2-uitstoot, zolang de VS niet meedoen. Zonder VS komt er dus geen, of hooguit een gemankeerd, wereldwijd verdrag.

De presidentsverkiezingen in november komen gelukkig nog net op tijd voor Clinton en Obama om in Kopenhagen – waar in 2009 de laatste cruciale klimaattop plaatsvindt – een leidende rol op te eisen voor de VS. Daarmee kunnen ze het uitstekende voorwerk dat Al Gore heeft gedaan, verzilveren. Het einde van het desastreuze klimaatbeleid van Bush is in zicht. Er is hoop. Als het maar Hillary of Barack wordt.

Dat kan ook niet meer als het gaat om de bouw van vijf nieuwe kolencentrales in Nederland, waarvoor de plannen op de tekentafels liggen. Minister Cramer bezwoor ons tot nu toe dat er alleen ‘schone’ kolencentrales zouden komen: vanwege europees beleid zou het alleen nog rendabel zijn deze centrales te bouwen mét CO2-opslag, en veel biomassabijstook. Los van wat je daarvan precies vindt, met de nieuwe voorstellen blijven de vuilste kolencentrales voor de producenten zeer rendabel. PvdA-kamerlid Samsom bezwoer eerder zelfs dat er vanwege EU-beleid geen kolencentrales gebouwd gingen worden. Dat blijkt nu allemaal wensdenken te zijn geweest. Wie geen kolencentrales wil, moet nu handelen. Ik heb vandaag in de Kamer minster Cramer om opheldering gevraagd, en wil volgende week een debat met haar. Een uitweg is mijn initiatiefwet op de kolenbelasting, die ik klaar heb liggen.

Na afloop zag je blijdschap, maar geen euforie.

Ik denk heel terecht. Want in essentie is hier niet veel meer afgesproken dan dat er over 2 jaar een verdrag moet liggen, en is er een lijstje gemaakt met onderwerpen die daarin aan de orde moeten komen. Alle heikele kwesties zijn onopgelost en vooruitgeschoven. Er is niet voor een specifieke aanpak gekozen (het stellen van doelen zoals de EU en G77 willen, versus het afspreken van ‘inspanningen’ zoals de VS wil), en er is geen duidelijke verdeling in verantwoordelijkheid tussen de rijke landen en de ontwikkelingslanden vastgelegd (ook hier een scherp verschil van mening tussen VS – met steun van Canada, Japan en anderen – tegenover de EU en G77). Tot slot ontbreken ook heldere reductiedoelen: met hoeveel met de CO2-uitstoot terug? De zogenaamde ‘road map van Bali’ heeft nog geen richting. Dat maakt de voorbereiding van Kopenhagen 2009 zeer gecompliceerd en op alle manieren onzeker.

De strijd tegen de klimaatverandering is een, ik schreef het al eerder, race tegen de klok. Er vallen nu al slachtoffers, de natuur lijdt. Hoe langer we wachten met de noodzakelijke veranderingen, des ingrijpender deze moeten zijn en duurder ze uitpakken. En des te groter de onomkeerbare gevolgen zullen zijn. De klimaatverandering voltrekt zich in een veel hoger tempo, dat het beleid ontwikkeld wordt dat ertegen gevoerd wordt. We dreigen de race tegen de klok te verliezen.

Er leek hier rond Bali een, zoals dat is gaan heten, ‘momentum’ te zijn. Alle voorwaarden leken aanwezig om tot een echte historische doorbraak te komen. Die is uitgebleven. Alle ogen zijn nu gericht op Kopenhagen in 2009. Conclusie kan niet anders zijn, dan dat de druk nog verder moet worden opgevoerd. Binnen en buiten de VS. Maar landen zullen ook zelf nù al hun CO2 moeten reduceren. Niet wachten maar handelen. Daarvoor is ook veel druk van burgers en maatschappelijke organisaties op hun regeringen nodig, òòk in Nederland. Want zoals het er nu voorstaat zal de komende vier jaar ook in Nederland de uitstoot alleen maar stijgen

Pijnlijk zichtbaar wordt op een ochtend als deze hoe funest het is dat de VN geen effectieve besluitvormingsprocedures kent. Iedereen moet het overall over eens worden, en je kan op ieder moment overal weer opnieuw over beginnen. Is de klimaatcrisis niet een paar maten te groot voor de toch relatief zwakke VN?
De strijd tegen de klimaatverandering is een race tegen de klok. We hebben relatief weinig tijd om te komen tot ingrijpende wijzigingen. We zijn die race hier nu aan het verliezen. Of in ieder geval, we komen op forse achterstand. Het tempo van besluitvorming is veel lager dan het tempo waarin zich de klimaatcrisis voltrekt. Ik maak me er kwaad over.

Ik zit in de zaal steeds te kijken naar de Amerikaanse delegatie. Ze zitten tien meter bij ons vandaan. Hoe krijgen we hen om?

De tekst die er ligt is ‘van het voorziterschap’, dat betekent dat er nog geen overeenstemming over is. Plenair moet die overeenstemming straks bereikt worden. Er is een uur of vier, vijf voor. Dan vertrekken de vliegtuigen van de tolken, zo is het verhaal. Niemand weet of het gaat lukken. In alle openbaarheid moeten de landen zich uitspreken. Wie durft er publiekelijk dwars te gaan liggen?
De tekst maakt weinig keuzes. Op basis van deze tekst kan er over twee jaar een een vrijblijvend akkoord uit rollen zoals de VS wil, maar ook een veel strikter, waar de EU en de G77 op inzetten. Veel cruciale kwesties staan verstopt in voetnoten. Of voetnoten van voetnoten. Nieuw in deze tekst is wel dat er voor de G77 verplichtingen gaan komen. De grote vraag is of ze daar straks mee akkoord gaan, terwijl ze dus niet veel terugkrijgen van de VS.

Wie positief wil blijven kan zeggen dat er met deze tekst weer een stap is gezet. Er start namelijk een onderhandelingsproces over het vervolg op Kyoto. Maar het tempo is veel te laag. Als alle volgende stappen ook zo lang duren hebben we pas na twintig jaar ofzo een akkoord. Want alle grote vraag stukken moeten nog opgelost. Zoveel tijd is er helemaal niet.

Het gaat er allemaal heel gewoon aan toe hier. De onderhandelingen vinden niet ergens ver weg en onbereikbaar plaats (denk aan de Nederlandse formatie!), maar in een zaaltje, waar de paar honderd mensen die het nu direct volgen gewoon op de gang staan. Ik stond net even te praten daar op de gang met een journalist toen de Duitse minister van milieu Gabriel naast me kwam staan, op de huid gezeten door de Duitse pers. Hij gaf een geimproviseerde persconferentie. Hij vertelde dat de tekst die er nu ligt gesteund wordt door de EU, maar dat noch de VS, noch de G77 er mee hebben ingestemd. Rusland doet ook moeilijk. “ Morgen kan deze tekst er niet meer zijn”, zei die.

En morgen wordt er pas verder onderhandeld. Het is nog onvoorstelbaar hoe dit afloopt.Maar de doorbraak die Bali moest worden, die komt er niet. Het blijft voortmodderen

Binnen in het conferentiecentrum, op een paar honderd meter afstand, is er nog maar een zaaltje dat er toe doet. Daarin zitten nu al uren twaalf ministers die (als afgevaardigden van de rest) tot een klimaatakkoord moeten komen. Het is nu tegen twaalf uur ‘s avonds en niets wijst erop dat er schot in zit. Een complete mislukking lijkt nabij maar kan nog steeds worden afgewend. Maar dan moet er wel bewogen gaan gaan worden.

De VS gijzelt deze top. Zij blokkeren alle verplichtende afspraken. Vragen veel anderen maar geven zelf niks. Bijzonder is dat de ontwikkkelingslanden deze laatste dagen, verenigd in de G77, en de EU samen optrekken. Er is hier een grote stap gezet door de G77, inclusief China en India. Zij praten heel contstructief mee en willen zelf deel hebben aan een akkoord dat ook voor hen maatregelen nemen inhoudt. De EU, feitelijk onder leiding van de Duitse milieuminster Gabriel, kiest nog steeds een stevige positie.

Er wordt in in de wandelgangen – en op de terassen aan het strand! – meer gesproken over de variaties waarin het mis kan gaan, dan over de soorten van succes. Helemaal geen akkoord betekent namelijk ook dat het hele VN-apparaat onder leiding van de Nederland Yvo de Boer, echt niet verder mag werken aan welk nieuw akkoord dan ook. Dan komt alles helemaal stil te liggen. Als het dan mis gaat, is het beter dat nog wordt afgesproken snel verder te onderhandelen. Dan komt tenminste niet alles tot stilstand.

Ik betrap me erop dat ik de laatste uren al zit te denken wat wij nu moeten als het vastloopt. Het zou een enorme klap zijn. We zullen ook dan door moeten gaan de klimaatcrisis te stoppen. In Nederland, in de EU. Alle maatregelen blijven nemen die nodig zijn om de 30 procent reductie in 2020 te halen. Dat zal ook in Nederland nog veel publieke pressie betekenen. We kunnen verdere afspraken met de G77 maken. En we moeten de regering Bush onder druk zetten, samen met al die Amerikanen die zelf ook willen dat de VS gaat participeren in de strijd tegen klimaatverandering. Met ludieke demonstraties, maar ook met handelssancties. Want uiteindelijk moeten we toch uitkomen bij wereldwijde afspraken, gemaakt onder VN-vlag. Een alternatief daarvoor is er niet.

Of trek ik nu te snel conclusies? De mislukking is nog niet zeker. De grote computer waarin ik dit zit te tikken is al bijna leeggelopen. Vanavond hebben velen al het vliegtuig genomen. Anderen zijn naar bed, en komen morgen vroeg weer terug om te kijken hoe het er dan bijstaat. Ik ga maar weer eens bij die ene kamer kijken.